Obraz Józefa Pankiewicza (1866-1940) „Portret Dziewczynki w czerwonej sukience” (1897) został zakupiony do zbiorów Muzeum Świętokrzyskiego (obecnie Muzeum Narodowego w Kielcach) w grudniu 1965 roku. Portret należy do tych dzieł w sztuce polskiej, które przyciągają widza pozorną prostotą, a jednocześnie długo nie pozwalają o sobie zapomnieć. Jest to znakomity przykład dojrzałej wrażliwości artysty oraz jego dialogu z europejskim malarstwem portretowym i malarstwem końca XIX wieku. Kameralny wizerunek został skupiony na jednym motywie, ale jednocześnie otwierający szeroką przestrzeń znaczeń – estetycznych, emocjonalnych i kulturowych.
Muzeum Narodowe w Kielcach
Józia Oderfeldówna (1890-1954) ukazana została jako siedmioletnia dziewczynka, ubrana w uroczystą, czerwonej sukienkę z bufiastymi rękawami, stojąca niemal frontalnie, w ujęciu do kolan, z lewą ręką wspartą na poręczy krzesła i prawa trzymającą białą chusteczkę. Twarz dziewczynki jest poważna, okolona jasnymi, długimi włosami, spojrzenie ciemnych oczu skierowane nieco w bok, jakby ku wewnętrznemu światu myśli. Pulsująca ciepłem czerwień stroju kontrastuje z chłodniejszym, stonowanym tłem, które delikatnie wydobywa sylwetkę dziecka. Tło zdaje się niemal bezczasowe – pozbawione konkretów, oszczędne, służące kontemplacji postaci; z prawej strony jawią się delikatne kwiaty storczyków.
Pankiewicz unika w wizerunku sentymentalizmu, a zamiast tego proponuje wyraz skupienia, uwagi i ciszy. Traktuje modelkę z szacunkiem, jak osobę posiadającą własną autonomię emocjonalną. Czerwona sukienka, tak silnie obecna w polu widzenia, staje się nie tylko elementem stroju, ale znakiem życia, energii i indywidualności.
Malarsko obraz zdradza fascynację Pankiewicza nowoczesnymi prądami sztuki, zwłaszcza impresjonizmem, choć nie jest jego bezpośrednim naśladownictwem. Widoczna jest swoboda pociągnięć pędzla, miękkie przejścia tonalne oraz dbałość o relacje barwne bardziej niż o drobiazgowy detal. Jednocześnie kompozycja pozostaje zdyscyplinowana i wyważona, co świadczy o solidnym akademickim przygotowaniu artysty. To napięcie pomiędzy nowoczesnością a tradycją stanowi jedną z największych wartości obrazu. Namalowany przez Pankiewicza portret zaprasza do uważnego patrzenia. W tej uważności kryje się jego największa siła – zdolność do wzbudzania empatii i refleksji, które przekraczają czas powstania dzieła i czynią je wciąż aktualnym dla współczesnego widza.
W zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach znajduje się również szkic portretowy czteroletniej Józefy Oderfeldówny – „Portret dziewczynki w białej bluzce” (1894) pędzla Władysława Podkowińskiego (depozyt).
W Muzeum Narodowym w Krakowie znajduje się inny portret Józefy Oderfeldówny autorstwa Józefa Pankiewicza, „Dziewczynka w czerwonej sukience” (Portret Józefy Oderfeldówny), [1897], MNK II-b-894, olej, płótno, 38x45 cm. Portret ten operuje bardziej określoną relacją pomiędzy postacią dziewczynki a przestrzenią i widzem.
Józefa Oderfeldówna była trzecim dzieckiem mecenasa Józefa Oderfelda i Jadwigi Janiny Konic. Miała dwie starsze siostry: Anielę i Karolinę oraz młodszych brata Stefana i siostrę Annę. Józef Pankiewicz malował członków rodziny Oderfeldów, pragnąc odwdzięczyć się za stypendium Oderfelda, które umożliwiło mu wyjazd na Zachód Europy.
Józef Pankiewicz (1866-1940) był jednym z głównych przedstawicieli polskiego impresjonizmu, a później postimpresjonizmu, czerpiącym inspiracje z różnych nurtów europejskich. Podczas podróży do Paryża, Włoch i Austrii w latach 90. XIX wieku miał okazję studiować dzieła wielkich mistrzów, w tym hiszpańskiego twórcy Diego Velázqueza, co wzbogaciło jego sztukę i miało wpływ na twórczość, w tym na realizowane portrety, charakteryzujące się analizą psychiki modela oraz wyczuciem koloru i światła.
Zarówno w zestawieniu z innymi portretami malarza, jak i w kontekście europejskich przemian artystycznych, obraz z kolekcji kieleckiej jawi się jako dzieło wyjątkowo dojrzałe.
Opracowała Anna Myślińska TPK