Początki wędrówki instytucji ubezpieczeniowych po Kielcach sięgają 1920 r. kiedy to utworzono kielecką Kasę Chorych. Instytucję umieszczono w obszernej, dwupiętrowej kamienicy przy ówczesnej ulicy Tadeusza 3. Gmach kieleckiej Kasy Chorych wyróżniał się zdobną mansardą z sygnaturką na dachu, nawiązującą do architektury francuskiej. Kasa Chorych ściągała składki ubezpieczeniowe od pracodawców, prowadziła rejestr osób podlegających obowiązkowemu ubezpieczeniu na wypadek choroby oraz zapewniała osobom ubezpieczonym bezpłatną pomoc lekarską i zaopatrzenie w leki, a także wypłacała świadczenia w chorobie, świadczenia dla położnic oraz zasiłki na koszty pogrzebu.
W grudniu 1933 r. Sejm Ustawodawczy II Rzeczypospolitej zdecydował o przekształceniu Kas Chorych w Ubezpieczalnie Społeczne w następstwie czego kielecka Kasa Chorych została zlikwidowana, a w jej miejsce powstała Ubezpieczalnia Społeczna w Kielcach. Została ona utworzona z dniem 01 stycznia 1934 r. i objęła swą właściwością miasto Kielce oraz powiaty: kielecki, włoszczowski, jędrzejowski, pińczowski oraz stopnicki. Ubezpieczalnia Społeczna w Kielcach została umieszczona w tym samym budynku w którym wcześniej miała swą siedzibą kielecka Kasa Chorych. Ubezpieczalnia Społeczna w okresie dwudziestolecia międzywojennego zajmowała się ustalaniem obowiązku ubezpieczenia społecznego, wymierzaniem i pobieraniem składek oraz przyznawaniem świadczeń z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby, inwalidztwa, starości lub śmierci.
Od strony frontowej fasady gmachu Ubezpieczalni Społecznej (tj. od ulicy Kościuszki) znajdowały się biura i poczekalnia dla klientów natomiast od strony wybrukowanego podwórza były usytuowane mieszkania służbowe dla pracowników instytucji. Każdy pracownik kieleckiej Ubezpieczalni Społecznej na czas zatrudnienia otrzymywał do swej dyspozycji jeden pokój z kuchnią, a ponadto instytucja ubezpieczeniowa finansowała swoim pracownikom koszty opału i energii elektrycznej.
Na początku września 1939 r. podczas jednego z niemieckich bombardowań Kielc bomby spadły nieopodal ściany Ubezpieczalni wskutek czego znaczna część szyb ,,wypadła’’ z okien budynku. W trakcie bombardowań pracownicy Ubezpieczalni przebywali w prowizorycznym schronie urządzonym w kotłowni Ubezpieczalni, gdzie przygotowali dla siebie i swych rodzin prymitywne legowiska z desek, a nawet wznieśli kapliczkę.
Gdy Niemcy zbliżali się do Kielc dyrektor Ubezpieczalni (Władysław Macek) nakazał ewakuację pracowników instytucji za linię Wisły w kierunku Lublina. Po zajęciu Lublina przez sowietów części pracowników Ubezpieczalni udało się powrócić do Kielc. W czasie okupacji niemieckiej Ubezpieczalnia społeczna funkcjonowała dalej, choć w ograniczonym zakresie, wypłacając świadczenia i dając zatrudnienie ratując tym życie wielu osób. Niemcy wkrótce zwolnili z pracy dyrektora Macka i zastąpili go Niemcem doktorem Jokielem.
W dniu 15 stycznia 1945 r. podczas zdobywania Kielc przez Armię Czerwoną, na skutek ostrzału Kielc przez sowiecką artylerię budynek Ubezpieczalni Społecznej w Kielcach doszczętnie spłonął, ocalała jedynie niewielka parterowa oficyna znajdująca się w podwórzu Ubezpieczalni, w której na krótko instytucja umiejscowiła się w styczniu 1945 r.
Następnie Ubezpieczalnia Społeczna w Kielcach została ulokowana pod adresem: ul. Aleksandra 3 (dawne przedłużenie ul. Kościuszki w kierunku północnym) w dwupiętrowej kamienicy o płaskiej, klasycyzującej elewacji. Budynek ten przed wojną był zajmowany przez Szkołę Powszechną Nr 6. W trakcie wojny ten gmach służył jako niemiecki szpital wojskowy a szkoła mieściła się obok w parterowym budynku. Budynek przy dawnej ul. Aleksandra 3 (późniejsza ul. Kościuszki 26) został wyburzony w połowie lat 70-tych XX wieku.
W drugiej połowie lat 40-tych XX wieku Ubezpieczalnia Społeczna opuściła budynek przy dawnej ul. Aleksandra 3 i przeniosła się do budynku przy ul. Mickiewicza 3 (obecnie zajmowanego przez Katedrę Muzyki Uniwersytetu Jana Kochanowskiego).
Wkrótce potem instytucja ubezpieczeniowa nabyła jeszcze budynek przy ul. Mickiewicza 4 (obecnie mieści się tu Poradnia Specjalistyczna Dziecięca POZ).
W latach 1948–1951 Ubezpieczalnia Społeczna w Kielcach oprócz budynków przy ul. Mickiewicza 3 i 4 zajmowała jeszcze parter dawnego Pałacu Biskupów Krakowskich.
W 1950 r. przystąpiono do budowy nowego budynku kieleckiej Ubezpieczalni Społecznej (według projektu Jerzego Żukowskiego) w miejscu spalonego w czasie II wojny światowej gmachu przy ul. Kościuszki 3.
W latach 1950/51 dokonano ważnej reorganizacji ubezpieczeń, oddzielając lecznictwo od ubezpieczeń społecznych. Z dniem 01 stycznia 1951 r. Ubezpieczalnia Społeczna w Kielcach została zlikwidowana i w jej miejsce powstał Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Kielcach z siedzibą przy ulicy Mickiewicza 3. W tym czasie nowo wybudowany budynek przy ulicy Kościuszki 3 wraz z budynkiem przy ulicy Mickiewicza 4 przekazano społecznej służbie zdrowia.
Z dniem 01 marca 1955 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (w tym również jego kielecki Oddział) został zlikwidowany. Zadania w zakresie rent i zaopatrzeń emerytalnych przekazano wówczas w terenie Prezydiom Wojewódzkich Rad Narodowych. Dla zarządzania nimi powołano Wojewódzkie Zarządy Ubezpieczeń Społecznych, które podlegały Wojewódzkim Radom Narodowym. Pracownicy zlikwidowanego ZUS znaleźli zatrudnienie w tych zarządach, jak i jednostkach podległych radom narodowym. W marcu 1955 r. komórki organizacyjne zlikwidowanego kieleckiego Oddziału ZUS jako jeden z Wydziałów Wojewódzkiej Rady Narodowej (WRN) w Kielcach zostały ulokowane w prestiżowej lokalizacji – na parterze dawnego Pałacu Biskupów Krakowskich.
Z dniem 25 kwietnia 1960 r. reaktywowano ZUS jako centralny organ administracji państwowej wraz z oddziałami jako organami terenowymi. Komórki emerytalno-rentowe Oddziału ZUS w Kielcach pozostały w dawnym Pałacu Biskupów Krakowskich (pod adresem: Plac Zamkowy Nr 1). Natomiast w budynku przy ulicy Mickiewicza 3 zostały ulokowane komórki składkowo-dochodowe.
W 1967 r. po wyburzeniu starej zabudowy w rejonie północnego krańca ulicy Leśnej -na przedłużeniu przedwojennego korpusu Seminarium Nauczycielskiego – rozpoczęto budowę nowego budynku kieleckiego ZUS.
W czerwcu 1971 r. oddano do użytku nowy, funkcjonalny, modernistyczny gmach ZUS Oddział w Kielcach pod ówczesnym adresem: ul. 1 Maja 27 (obecnie ul. Piotrkowska 27), gdzie przeniesiono wszystkich pracowników ZUS z dawnego Pałacu Biskupów Krakowskich oraz z budynku przy ul. Mickiewicza 3.
Należy również nadmienić, iż kielecki ZUS od lat 70-tych XX wieku wykorzystywał dla swych potrzeb niewielki jednopiętrowy budynek (ul. Piotrkowska 14) zwany przez pracowników ,,małym budynkiem’’ lub ,,ambasadą’’ – wzniesiony niegdyś nieopodal ,,Związkowca’’ jako zaplecze budowy budynku ,,C’’.
W związku ze zwiększającą się ilością zadań przydzielanych ZUS do realizacji przez władze państwowe, a co za tym idzie koniecznością pozyskania nowych pracowników oraz większej przestrzeni biurowej w pierwszej połowie lat 90-tych XX wieku kielecki Oddział ZUS rozbudował swój gmachu przy ulicy Piotrkowskiej 27 dobudowując do pierwszego budynku (,,C’’) kolejne budynki (tj. ,,A’’, ,,B’’ i ,,D’’).
Tym samym do 1994 r. budynek ,,C’’ został w sensie estetycznym i funkcjonalnym ,,wchłonięty’’ w strukturę nowego postmodernistycznego gmachu. Biurowiec ZUS otrzymał wówczas charakterystyczną – powszechnie cenioną przez kielczan – elewację z ciemnobrązowych paneli oraz szkła refleksyjnego w podobnym odcieniu, według projektu Andrzeja Wojarskiego.
Od lat 90-tych XX wieku do początków XXI wieku część komórek organizacyjnych rozrastającego się kieleckiego Oddziału ZUS była ulokowana w wynajmowanych powierzchniach biurowych budynku dawnego Domu Związku Zawodowych, tzw. ,,Związkowca’’ (ul. Piotrkowska 12) oraz w budynku będącym wówczas własnością Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej ,,Radostowa’’ (ul. Wesoła 13/15).
Warto też wspomnieć, że choć rolników objęto obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym już w 1977 r. to Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników do 1991 r. był obsługiwany przez ZUS. Dopiero z dniem 01 stycznia 1991 r. utworzono Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS), która przejęła zadania w zakresie ubezpieczenia społecznego rolników, realizowane dotychczas przez ZUS. KRUS Oddział Regionalny w Kielcach zaczął funkcjonować od dnia 01 czerwca 1992 r. w dawnym ,,budynku Melioracji’’ przy ul. Armii Czerwonej 106 (obecnie ul. Sandomierska 106) i tamże ulokowano pracowników nowej instytucji w liczbie 100 osób. W grudnia 2003 r. KRUS OR Kielce przeniósł się do nowej siedziby przy ul. Wojska Polskiego 65 B. Od 2004 r. po przeprowadzonym remoncie generalnym i termomodernizacji cały budynek przy ul. Sandomierskiej 106 jest zajmowany przez Prokuraturę.
Zważając na konieczność ponoszenia przez ZUS znacznych kosztów wynajmu pomieszczeń biurowych w 2001 r. zapadła decyzja o budowie Inspektoratu Miejskiego ZUS w Kielcach. W sierpniu 2002 r. ZUS nabył działkę przy ulicy Kolberga 2a.W październiku 2005 r. rozpoczęła się budowa. Nowy budynek ZUS przy ulicy Kolberga 2a został oddany do użytku w maju 2007 r.
Na jesieni 2007 r. ostatnie komórki organizacyjne kieleckiego ZUS opuściły ,,Związkowca’’ (ul. Piotrkowska 12) oraz ,,mały’’ budynek przy ul. Piotrkowskiej 14 (budynek ten został wyburzony w 2010 r.). Większość spośród przenoszonych komórek organizacyjnych ZUS została ulokowana w nowym, przestronnym gmachu przy ul. Kolberga 2a.
Tym samym na jesieni 2007 r. wędrówka kieleckich instytucji ubezpieczeń społecznych dobiegła końca. Od tego czasu kielecki ZUS znajduje się już tylko w dwóch lokalizacjach, we własnych budynkach przy ul. Piotrkowskiej 27 i ul. Kolberga 2a, natomiast kielecki KRUS w gmachu przy ul. Wojska Polskiego 65B.
Opracował Piotr Modzelewski TPK