Historia jednej z najstarszych bibliotek w Kielcach sięga 1726 roku, kiedy księża Bartoszkowie, tworząc seminarium duchowne z polecenia biskupa Konstantego Felicjana Szaniawskiego, przywieźli z Warszawy około 100 książek. Już po dziesięciu latach księgozbiór liczył blisko 3000 tomów, a pierwszym bibliotekarzem został ks. Mikołaj Radkiewicz, autor pierwszego katalogu bibliotecznego.
Początki biblioteki i seminaryjnej, i szkolnej w Kielcach sięgają 1819 roku. Jej rozwój był niezwykle dynamiczny – w ciągu zaledwie dziesięciu lat liczba woluminów wzrosła z 604 do ponad 3600 egzemplarzy. W pierwszej połowie XIX wieku należała do czołowych bibliotek szkolnych Królestwa Polskiego.
W zbiorach znajdowały się książki w języku polskim, rosyjskim, łacińskim, greckim oraz innych językach europejskich. Uzupełnieniem księgozbioru były atlasy, mapy i ryciny.
Do 1912 roku seminarium duchowne i gimnazjum rządowe korzystały ze wspólnej biblioteki.
Przez ponad sto lat biblioteka mieściła się w budynku dawnej Szkoły Wojewódzkiej, a następnie została przeniesiona do gmachu seminarium. Zbiory wzbogacano głównie dzięki darowiznom duchowieństwa i biskupów.
Księgozbiór kanoników kieleckich
Szczególne miejsce w historii kieleckich bibliotek zajmuje księgozbiór kanoników kieleckich. Zachowane rękopisy i starodruki świadczą o wysokim poziomie życia intelektualnego duchowieństwa już w średniowieczu.
W zbiorach znajdowały się dzieła religijne, komentarze biblijne, kazania, księgi liturgiczne, a także publikacje historyczne i przyrodnicze. Właścicielami i darczyńcami byli m.in. Marcin Kromer, Wojciech Strzemeski oraz Jan Jerzy Konrad.
Księgi wyróżniały się bogatymi oprawami ze skóry, zdobionymi tłoczeniami, złoceniami i ręcznie wykonanymi iluminacjami.
Wśród najcenniejszych zabytków biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego znajdują się Graduał Wiślicki z 1300 roku oraz Antyfonarz Kielecki z 1372 roku Obecnie biblioteka posiada 93 inkunabuły, około 10 tysięcy starodruków oraz blisko 90 tysięcy książek współczesnych. Dzięki cyfryzacji katalog został włączony do ogólnopolskiego systemu bibliotek kościelnych FIDES.
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka
Po zakończeniu II wojny światowej, w kwietniu 1945 roku, powstała Centralna Biblioteka Pedagogiczna. Jej pierwsze zbiory liczyły około 3000 woluminów pochodzących z różnych bibliotek i prywatnych kolekcji uratowanych podczas wojny.
Od 1951 roku funkcjonuje jako Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka. W 1965 roku przeniosła się do obecnej siedziby przy ulicy Jana Pawła II. Przez lata rozszerzano dostęp do zbiorów – początkowo mogli z nich korzystać głównie nauczyciele, później także studenci, uczniowie i maturzyści. Od 2012 roku biblioteka jest dostępna dla wszystkich pełnoletnich mieszkańców województwa świętokrzyskiego.
W 2024 roku placówka otrzymała imię Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.
Biblioteki prywatne i społeczne
Od XIX wieku w Kielcach działały także prywatne wypożyczalnie książek. Ich właścicielami byli m.in. Leon Możdżeński, Michał Goldhaar, Saul Rozenblatt oraz Stefania Sobańska.
W okresie okupacji część bibliotek prowadziła działalność konspiracyjną. Książki były potajemnie przekazywane czytelnikom, dzięki czemu mieszkańcy miasta mieli dostęp do literatury mimo zakazów władz niemieckich.
Biblioteka Polskiej Macierzy Szkolnej
Biblioteka Polskiej Macierzy Szkolnej powstała w 1906 roku i szybko stała się ważnym ośrodkiem życia kulturalnego Kielc. Oprócz wypożyczania książek organizowano w niej odczyty, spotkania i publiczne czytanie literatury.
Przed II wojną światową księgozbiór liczył około 11 tysięcy tomów. Część zbiorów została zniszczona podczas wojny, jednak ocalałe książki stały się fundamentem powojennej biblioteki publicznej.
Towarzystwo Biblioteki Publicznej
W 1909 roku rozpoczęła działalność biblioteka utworzona przez Towarzystwo Biblioteki Publicznej. Jej korzenie sięgały wcześniejszej Czytelni Naukowej. Przed wybuchem II wojny światowej posiadała około 25 tysięcy tomów.
Biblioteka była dostępna dla wszystkich mieszkańców i oferowała zarówno literaturę piękną, jak i książki naukowe. W czasie okupacji jej działalność została oficjalnie zawieszona, jednak dzięki zaangażowaniu bibliotekarki Stanisławy Massalskiej część zbiorów była nadal potajemnie udostępniana czytelnikom.
Po wojnie ocalałe zbiory połączono z księgozbiorem Biblioteki Polskiej Macierzy Szkolnej, tworząc podstawy współczesnej biblioteki publicznej w Kielcach.
Biblioteka Miejska i Wojewódzka Biblioteka Publiczna
W maju 1945 roku działacze Towarzystwa Biblioteki Publicznej wznowili działalność biblioteki, lokalizując ją w dwuizbowym lokalu przy ulicy Kościuszki 8. Ocalały księgozbiór liczył wówczas17 tysięcy tomów. Kierownikiem placówki została Stanisława Massalska. Pod szyldem Towarzystwo biblioteka działała do 1 września 1948 roku, kiedy to decyzją Ministerstwa Administracji Publicznej Towarzystwo Biblioteki Publicznej zostało zlikwidowane. Na jego miejsce powołano bibliotekę miejską, pozostawiając kierownictwo w rękach Stanisławy Massalskiej.
Równocześnie, pod koniec 1945 roku, władze wojewódzkie rozpoczęły tworzenie Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej, która w efekcie uruchomiona została w marcu 1947 roku w lokalu przy Placu Partyzantów 5. Mieściła się tu wypożyczalnia książek i czytelnia czasopism. Obie biblioteki działały niezależnie od siebie do 1955 roku.
Od stycznia 1955 roku połączono je w jedną instytucję pod wspólną nazwą Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna. Ten stan trwał przez lat dwadzieścia. W roku 1975 zmieniono strukturę oraz nazwę. Od tego momentu zaczęła funkcjonować jako Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Kielcach. Rok później biblioteka przeniosła się do nowej siedziby. Był to pawilon przylegający do Urzędu Wojewódzkiego przy Alei IX Wieków Kielc.
Kolejną zmianę przyniósł rok 2002. Z Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej została wydzielona Miejska Biblioteka Publiczna wraz z trzynastoma filiami osiedlowymi. W 2020 roku Biblioteka Miejska otwarła nową filię – Poczytalnię na dworcu autobusowym. Jej księgozbiór liczy około 3000 egzemplarzy i tu również można korzystać nie tylko z książek, ale także z komputerów. Wypożyczyć książkę może każdy, kto posiada legitymację dowolnej biblioteki miejskiej w Kielcach. Tu w poczytalni na dworcu odbywają się też ciekawe spotkania z ciekawymi ludźmi. Tu też funkcjonuje jedyny książkomat należący do Biblioteki Miejskiej. W 2022 roku Biblioteka Miejska otrzymała miano Zygmunta Pilcha.
W 2007 roku Biblioteka Wojewódzka, do tej pory mieszcząca się przy Urzędzie Wojewódzkim, znalazła swą nową siedzibę we własnym, stosunkowo dużym, choć wciąż za małym, i wygodnym gmachu przy ulicy Księdza Piotra Ściegiennego 13. W 2009 roku bibliotece tej nadano imię Witolda Gombrowicza.
Wojewódzka Biblioteka Publiczna posiada ponad 470-tysięczny księgozbiór współczesny i historyczny z różnych dziedzin wiedzy oraz zbiór zabytkowy. Na niego składają się rękopisy, starodruki, książki i czasopisma z XIX wieku oraz inne zbiory specjalne.
Opracowała Marzena Nosek TPK